Zakażenia meningokokowe

Zakażenia meningokokowe wywoływane są przez bakterie Neisseria meningitidis,  nazywane meningokokami. Meningokoki dzielimy na 13 grup serologicznych, ale za ponad 90% zakażeń na świecie odpowiadają meningokoki należące do serogrup A, B, C, W oraz Y. Większość przypadków choroby w Polsce wywołana jest przez grupy: B, C, W, rzadziej przez Y. 

Zakażenia meningokokowe mogą występować pod postacią inwazyjnej choroby meningokokowej, czyli ciężkiej infekcji przebiegającą jako zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub sepsa. Choroba przenosi się drogą kropelkową oraz przez bezpośredni kontakt z wydzielinami górnych dróg oddechowych np. poprzez picie z jednej butelki z osobą zakażoną. Pierwsze objawy choroby są niecharakterystyczne i przypominają objawy przeziębieniowe tj. nieżyt nosa i zapalenie gardła. Wśród objawów inwazyjnej choroby meningokokowej wymienia się także: nagłą gorączkę, dotkliwy ból głowy, sztywność karku, nudności, wymioty. U niektórych chorych występuje wysypka. U części osób dochodzi do gwałtownego przebiegu zakażenia z objawami uszkodzenia układu nerwowego, niewydolnością wielu narządów, zaburzeniami krzepnięcia krwi, zakończonego śmiercią.

Występowanie

Sporadyczne przypadki zachorowań spotyka się na całym świecie. W strefach klimatu umiarkowanego zwykle występują one w miesiącach zimowych. Lokalne epidemie zdarzają się najczęściej w dużych skupiskach ludzi (np. akademikach, koszarach wojskowych). W Afryce wyróżnia się tzw. pas meningokokowy. Jest to strefa krajów rozciągająca się przez cały kontynent na południe od Sahary: od Senegalu do Etiopii, gdzie występuje najwyższe ryzyko zakażenia Neisseria meningitidis.  W rejonie tym co kilka lat odnotowuje się duże epidemie w porze suchej (od listopada do czerwca). W przeszłości w Afryce chorobę wywoływały przede wszystkim meningokoki grupy A, natomiast po wprowadzeniu w 2010 roku wśród mieszkańców szczepień przeciwko tej sergrupie, za ogniska zakażeń w pasie meningokokowym odpowiedzialne są przede wszystkim serogrupy C, W i X.

Epidemie inwazyjnej choroby meningokokowej występowały także wielokrotnie w Arabii Saudyjskiej i były związane z dużymi pielgrzymkami Hadżdż i Umrah.

Ryzyko dla podróżujących

Osoby podróżujące są narażone są na niewielkie ryzyko zakażeń meningokokowych na całym świecie.  Ryzyko zachorowania wzrasta  u podróżnych udających się do subsaharyjskiego pasa meningokokowego, zwłaszcza w porze suchej, czyli od grudnia do czerwca. Najbardziej zagrożeni są podróżnicy utrzymujący kontakt z lokalną ludnością w czasie epidemii oraz osoby przebywające w dużych skupiskach ludności.

Szczególne ryzyko dotyczy także podróżnych z niektórymi zaburzeniami układu immunologicznego oraz przyjmujących leki obniżające odporność.

Profilaktyka  

Profilaktyka zachorowań wywołanych przez Neisseria meningitidis polega na szczepieniach ochronnych. W Polsce dostępne są szczepionki skojarzone przeciwko meningokokom grupy A, C, W, Y oraz szczepionki przeciwko grupie B.

Szczepienie przeciwko meningokokom zalecane jest podróżującym za granicę, zwłaszcza w przypadku wyjazdów do krajów Afryki Subsaharyjskiej położonych w pasie meningokokowym (szczepionka przeciwko serogrupom A, C, W, Y) oraz innych miejsc, w których występują ogniska zakażeń.

Zapobieganie zakażeniom meningokokowym w podróży polega także na unikaniu skupisk ludności w regionach zagrożonych, zwłaszcza w pomieszczeniach zamkniętych.

Osoby udające się do Arabii Saudyjskiej w celach pielgrzymkowych objęte są obowiązkiem szczepień wprowadzonym przez to państwo w celu zapobiegania epidemiom w dużych skupiskach pielgrzymów (od kilku lat Arabia Saudyjska nie wymaga natomiast tego szczepienia od turystów).

Warto pamiętać, że szczepienia przeciwko meningokokom A, C, W, Y oraz B  rekomendowane są w Polsce u dzieci niezależnie od planowanych podróży. Podobne zalecenia dotyczą także osób we wszystkich grupach wiekowych, u których występuje zwiększone ryzyko inwazyjnej choroby meningokokowej z powodu niedoborów odporności lub przyjmowania niektórych leków obniżających odporność oraz osób mieszkających w skupiskach ludzkich np. młodzieży zamieszkującej internaty i akademiki.

Opracowano na podstawie:

• International Travel and Health Vaccine – preventable diseases and vaccines – 2019 update, WHO (Vaccines for International Travel - PubMed/)
• CDC Health for International Travel 2026 (www.cdc.gov/travel).
• Inwazyjna choroba meningokokowa (IChM) w Polsce w 2024 roku. Dane KOROUN https://koroun.nil.gov.pl/wp-content/uploads/2025/04/Inwazyjna-choroba-meningokokowa-IChM-w-Polsce-w-2024-roku.pdf
• Kuchar E. i wsp. Rekomendacje dotyczące szczepień przeciwko meningokokom dzieci i osób dorosłych. Przegląd Pediatryczny 2022, 51, 3, 8-20
• Program Szczepień Ochronnych w 2025 roku.  https://szczepienia.pzh.gov.pl/kalendarz-szczepien-2025/

MAT-PL-2501452-1.0-07/2025